Thứ Hai , 18 Tháng Mười Hai 2017
Trang chủ » Sự kiện nóng » Năm Dậu kể chuyện Gà : GÀ TRONG ĐỜI SỐNG, TÍN NGƯỠNG LOÀI NGƯỜI

Năm Dậu kể chuyện Gà : GÀ TRONG ĐỜI SỐNG, TÍN NGƯỠNG LOÀI NGƯỜI

 

Gà (Kê, Dậu) là vật nuôi quá quen thuộc với mọi người, dù ở nông thôn hay thành thị, dù ở phương Tây hay phương Đông…  Theo các nghiên cứu khoa học, gà rừng (là một loài chim) đã được con người thuần hóa cách đây nhiều ngàn năm, là loài được thuần dưỡng cổ xưa nhất trong tất cả các loài gia cầm (gà, vịt, ngan, ngỗng, bồ câu…).  Gà có đôi chân khỏe dùng để bới đất tìm mồi với 4 ngón có móng sắc. Mỏ gà cứng, chắc để tìm kiếm thức ăn và cùng với cặp cựa phía sau đôi chân dùng để tấn công địch thủ, tranh giành con mái, bảo vệ lãnh địa. Gà là loài ăn tạp. Chúng thường bới đất tìm các loại hạt, côn trùng (dế, châu chấu, giun, mối …), thằn lằn hoặc chuột nhắt. Nhưng thức ăn thích nhất của chúng tất nhiên là thóc.

Năm Dậu kể chuyện Gà : GÀ TRONG ĐỜI SỐNG, TÍN NGƯỠNG LOÀI NGƯỜI
Năm Dậu kể chuyện Gà : GÀ TRONG ĐỜI SỐNG, TÍN NGƯỠNG LOÀI NGƯỜI

Chỉ gà trống mới gáy. Tiếng gáy “Ò ó o” rất vang vào buổi sáng và gáy cầm canh vào ban đêm (Xướng dạ). Tiếng gáy của gà trống có âm lượng lớn, là tín hiệu thông báo cho các gà trống khác về quyền sở hữu đàn mái và đánh dấu lãnh địa. Gà mái thì “cục ta cục tác” ầm ĩ sau khi đẻ trứng và “cục cục” khi gọi gà con đến ăn mồi.

Gà trống khác biệt với gà mái bởi có một ngoại hình đẹp đẽ: Mào to, đỏ rực, đuôi dài màu đen xanh cong lên như những thanh đoản kiếm, bộ lông sặc sỡ và bóng nhẫy. Lông trên cổ và lưng có màu sáng và sắc đậm hơn các chỗ khác (trừ một vài giống gà: giống Sebright…lông gà trống giống như lông gà mái). Cũng như mọi loài muông và cầm, gà trống đẹp mã hơn gà mái. Như vậy thì danh hiệu “Đẹp” lẽ ra phải thuộc về giống đực mới phải !

Khi gà còn nhỏ, để phân biệt gà trống, gà  mái thì căn cứ vào mào gà (mồng gà) hoặc cựa ở chân gà, nhưng với gà mới nở thì phải có chuyên gia mới phân biệt được. Có những người chỉ làm mỗi việc phân loại gà “chiếp” trống, mái mà kiếm được hàng chục triệu mỗi tháng. Theo kinh nghiệm, có thể  dựa vào hình dạng quả trứng để phân loại giới tính của gà con từ khi ấp: Trứng dài và nhọn thì thường nở ra gà trống, trong khi đa số trứng tròn thì nở ra gà mái.

Gà trưởng thành có những yếm thịt (tích gà) ở cổ, phía dưới mỏ và ở gà trống thì yếm này nổi bật hơn. Dù tổ tiên là loài chim nhưng ngày nay gà nhà chỉ có thể bay từng quãng ngắn, không thể bay cao, bay xa nữa.

Dựa vào đặc tính bẩm sinh của gà trống là luôn tấn công đối thủ nếu lãnh địa hoặc gà mái đang sở hữu bị gà trống khác đe dọa, mà con người đã nuôi và luyện thành những chú gà chọi. Tục chọi gà rất phổ biến ở các quốc gia phương Đông, trong đó có Việt Nam. Thời Tây Sơn, Đông Định Vương Nguyễn Lữ đã nghiên cứu các thế đánh của loài gà và đã sáng tạo ra bài võ Hùng Kê quyền, nổi tiếng với các miếng đánh dùng ngón tay điểm tử huyệt địch thủ, được lưu truyền đến ngày nay.

Từ xa xưa, gà đã là một loài vật linh thiêng trong nhiều nền văn hóa và gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, thần thánh. Tại nhiều  nước ở Trung Âu, người ta tin rằng quỷ dữ sẽ phải chạy trốn khi nghe tiếng gáy của gà trống. Vào thế kỷ thứ VI, Giáo hoàng Grêgôriô I (Gregorius I) tuyên bố: Gà trống là biểu tượng của Kitô giáo. Thế kỷ thứ IX, Giáo hoàng Nicôla I (Nicolaus I) ra lệnh đặt hình gà trống lên tất cả các gác chuông nhà thờ.

Sách Talmud của Do Thái giáo đã yêu cầu giáo dân phải học hỏi “tính lịch thiệp đối với bạn đời từ gà trống”: “Chúng ta sẽ học sự nhu mì từ mèo, sự cần cù lao động lương thiện từ kiến, sự trinh bạch từ bồ câu và sự lịch thiệp từ gà trống”, vì khi gà trống tìm thấy thứ gì ăn được, nó sẽ “túc túc” gọi các gà mái đến ăn trước.

Nhờ sở hữu tính dũng cảm mà gà trống được người Hy Lạp và người La Mã cổ đại coi là tượng trưng của thần thần Ares, Heracles và Athena (Trong thần thoại Hy Lạp, với bản tính hiếu chiến và ngông cuồng, Ares là vị thần của chiến tranh, thần của các chiến binh và của các trận đánh khốc liệt. Nữ thần Athena là vị thần của nghề thủ công mỹ nghệ, trí tuệ và là vị thần của chiến tranh chính nghĩa. Heracles (hay Hercules trong thần thoại La Mã) là một anh hùng với 12 chiến công vang dội bốn phương, tượng trưng cho sức mạnh chinh phục thiên nhiên của con người). Đội  tuyển bóng đá quốc gia Pháp được mọi người trên thế giới gọi với biệt danh “Những chú gà trống Gô-loa” (Gaulois). Sở dĩ có biệt danh này là vì tổ tiên của người Pháp là người Gô-loa (Gauiois), trong tiếng Latinh viết là Gallus, còn có nghĩa là “gà trống”. Sự cảnh giác và lòng dũng cảm của những chú gà trống đã trở thành biểu tượng của người Pháp, của nước Pháp.

nguoi tuoi dau 4

Trong văn hóa phương Đông, gà là một trong 12 con Giáp với biểu tượng Dậu và luôn đi cùng 5 Can: Ất, Đinh, Kỷ, Tân, Quý. Gà cũng là một trong lục súc (Sáu con vật nuôi – gia súc, gia cầm tiêu biểu: Gà, chó, lợn, trâu, ngựa và dê). Trong 12 con Giáp, Gà là giống Cầm duy nhất, là giống 2 chân duy nhất và cũng là giống duy nhất có nhiều màu sặc sỡ với bộ lông vũ. Với nhiều dân tộc (như người Hmông Việt Nam…), với nhiều quốc gia (như Nhật Bản…), gà được xem là con vật linh thiêng, do gắn với những câu chuyện thần thoại về sự tăm tối khi mặt trời biến mất và chỉ xuất hiện sau tiếng gáy vang của gà trống.

Ở Việt Nam, gà là một biểu tượng của nền văn minh và văn hóa nông nghiệp. Trên trống đồng Đông Sơn, gà là loài vật được thể hiện khá nhiều. Theo huyền sử thời Hùng Vương, gà là một trong ba lễ vật thách cưới của Vua Hùng để gả con gái của mình là Mỵ Nương cho một trong hai chàng trai, Sơn tinh và Thủy tinh: Voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao. Đã có một thời gian dài mọi người coi “gà chín cựa” là con vật thần thoại, nghĩa là không có thật. Nhưng mấy năm gần đây thì giống gà nhiều cựa đã được phát hiện, bảo tồn và đang dần phổ biến. Tuy là nhiều cựa nhưng “chín cựa” thì có vẻ vô lý vì không phù hợp với tính đối xứng trong cấu tạo cơ thể của loài vật. Tôi tâm đắc với ý kiến của một nhà nghiên cứu khi cho rằng “chín” ở đây không phải là số từ chỉ số lượng, mà là tính từ chỉ độ Chín – độ trưởng thành của con vật: Voi “chín” ngà là voi đực trưởng thành, không phải là voi cái không có ngà hay voi con chưa có ngà. Gà “chín” cựa là gà trống trưởng thành, đủ sức gáy và đủ sức truyền giống, không phải là gà mái không có cựa dài hay gà con đang kêu “chiếp chiếp” …Thời  An Dương Vương Thục Phán xây thành Cổ Loa nhưng đắp thành đến đâu thì đất lở đến đấy. Rùa thần hiện lên báo cho nhà vua biết ở núi Thất Diệu có một con gà trắng thành tinh, phải diệt được nó thì mới xây được thành. Sau khi An Dương Vương giết được con gà trắng thì thành Cổ Loa được xây xong nhanh chóng, vững chãi…

Trong văn hóa Việt, dòng tranh Đông Hồ (Bắc Ninh) có rất nhiều bức tranh về gà: Gà Đại cát nghinh xuân. Gà Xướng dạ, nhật minh. Gà Thư hùng …Mọi bức tranh gà đều thể hiện mong ước của cư dân nông nghiệp: Sản xuất mong mưa thuận gió hoà, chăn nuôi mong các con vật hay ăn chóng lớn, cuộc đời mong khoẻ mạnh, con đàn cháu đống … và mong ước lớn nhất qua tranh gà là ước mong về một làng quê yên vui, thanh bình.

Năm Dậu kể chuyện Gà : GÀ TRONG ĐỜI SỐNG, TÍN NGƯỠNG LOÀI NGƯỜI

“Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong

Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp”

                                                                 (Thi sĩ Hoàng Cầm)

Trong  trang phục của người Việt ngày xưa, phụ nữ miền Bắc khi vấn khăn thì để chừa ra một đoạn tóc cuối cùng, buông lơi, gọi là “tóc đuôi gà”.

“Này cô bé có mái tóc đuôi gà

Đạp xe nhanh quá khiến anh hụt hơi”

                                                                     (Nhạc sĩ Thế Hiển)

Trong văn học Việt Nam, có khá nhiều ca dao, tục ngữ nói về con gà: “Gà mái gáy” nói về người đàn bà hay làm phần việc của đàn ông. Ngược lại, người đàn ông góa vợ, phải chăm sóc con thì gọi là “Gà trống nuôi con”. “Con gà tức nhau tiếng gáy” chỉ về sự ganh đua nhau trong cộng đồng. “Ráng mỡ gà ai có nhà phải chống” là nhận xét về hiện tượng thiên nhiên báo bão… Những năm 70-90 của thế kỷ trước, điều kiện kinh tế khó khăn nên có phong trào nhà nhà chăn nuôi. Ở thành thị, gà được nuôi nhốt trong lồng sắt, ăn cám chế biến sẵn (cám công nghiệp) và có giống gà lông trắng nhập ngoại, nhanh lớn nhưng thịt “bở bùng bục”. Gà công nghiệp không phải kiếm ăn, không phải đấu tranh sinh tồn nên lơ ngơ, chậm chạp và thành ngữ “gà công nghiệp” được người ngày nay dùng để chỉ về những người được nuôi dưỡng, chăm lo, nuông chiều quá mức và không đúng cách nên đến khi ra đời thì ngờ nghệch, thụ động, thiếu khả năng tự lo cho bản thân, yếu đuối cả về thể chất và trí tuệ. Ngay đén y học chữa bệnh cho người nhưng có nhiều bệnh được gọi theo bệnh của gà: Ho gà, quáng gà, nổi da gà…

Trong văn học xứ Tàu, chuyện về con gà cũng lấy mạng được một người tài danh:  Thời Tam quốc tranh hùng (thế kỷ thứ III), Tào Tháo đánh Lưu Bị nhưng bị thua mấy trận đành phải cố thủ. Nhưng tình hình chiến trường mãi không tốt hơn, Tháo có ý muốn rút quân nhưng lại xấu hổ trước quần thần. Buổi tối, tướng Hạ Hầu Đôn vào trướng xin khẩu lệnh ban đêm cho doanh trại, Tào Tháo đang ăn món gà, ngần ngừ một lúc rồi nói: “Kê cân” (Gân gà). Hạ Hầu Đôn thấy khẩu lệnh này lạ lùng quá bèn đem thắc mắc này hỏi mưu sĩ Dương Tu. Dương Tu cười lớn rồi bảo Hạ Hầu Đôn chuẩn bị gói ghém đồ đạc, trong 3 ngày nữa sẽ có lệnh rút quân vì khẩu lệnh “Gân gà” là tâm trạng của Tào Tháo, vừa muốn rút quân, vừa ngại mang tiếng, giống như gân gà, ăn thì không có vị, vứt bỏ thì thấy tiếc. Tào Tháo nghe tin, tức giận bị Dương Tu nhìn thấu tâm can nên lấy cớ  làm loạn lòng quân để chém đầu Dương Tu.

tinh-tuoi-tuoi-dau

Từ ngàn xưa, con người đã thuần hóa loài gà với mục đích tăng thêm nguồn thức ăn cho cuộc sống săn bắt, hái lượm. Mắn đẻ và nhanh lớn, gà đã trở thành nguồn dự trữ thức ăn quan trọng của con người. Ngoài món nướng cơ bản, người ta đã chế biến được rất nhiều món ngon từ gà: Gà rán, gà hầm, gà luộc hoặc hấp, gà rang muối, gà quay, gà xé phay …Các thầy cúng, thầy mo còn dùng chân gà (luộc chín hoặc để sống) để đưa ra lời phán về quá khứ, tương lai, về điềm tốt xấu của gia chủ. Gà, mà phải là gà trống hoa (gà tơ, chưa đạp mái) còn là lễ vật quan trọng trong mâm cúng tổ tiên, trong mâm cúng trời đất, thần linh ngày trừ tịch cuối mỗi năm. Theo quan niệm của người xưa, so các loại gia cầm khác, gà trống có hình dáng đẹp hơn và có đầy đủ 5 đức tính của một danh tướng: Văn (mào và hai cái tích nhìn như mũ Tiến sĩ); Võ (cựa gà sắc nhọn là vũ khí chiến đấu); Nhân (nhường nhịn thức ăn cho bầy đàn của mình); Dũng (sẵn sàng chiến đấu để bảo vệ đàn, bảo vệ lãnh địa của mình; Tín (dù nắng hạn, giá rét hay mưa bão, luốn đánh thức mọi loài và cầm canh đúng giờ). Riêng về đức Nhân và Dũng thì gà mái có phần còn hơn cả gà trống. Gà mái cần cù, cần mẫn bới đất lật cỏ tìm mồi nuôi cả đàn con đông đúc, lại xòe cánh ủ ấm gà con, cuống cuồng tìm con khi gà con lạc mẹ (Nhân). Gà mái sẵn sàng xua đuổi những kẻ hàng xóm bắt nạt con mình, xòe cánh chống trả diều hâu, quạ đen, cú vọ khi các loài ác điểu này tìm cách bắt gà con (Dũng).

Con gà trong mâm cúng đêm trừ tịch (Giao thừa) phải là gà trống hoa, mới le te gáy, không khuyết tật, màu lông đỏ hay vàng đỏ, mào đơn thẳng đứng, mỏ vàng, chân vàng… và quan trọng là chưa đạp mái, thể hiện sự khỏe mạnh, tinh khiết, chưa vướng “bụi trần”. Riêng với gà cúng thần thánh còn được trọng vọng gọi là “Ông gà”, phải được lựa chọn cẩn thận từ những chủ nuôi gà cũng được lựa chọn cẩn thận. Gà có rất nhiều giống: Gà đen (ô kê); Gà Ác (vì màu lông, thịt, xương đều đen như con quạ); gà hoa mơ; gà Tre; gà Hồ (Bắc Ninh); gà Đông Tảo (Hưng Yên); gà Mía (Sơn Tây); gà Ri; gà Văn Phú (Phú Thọ); gà chọi (gà Đòn, gà Cựa)… hay gà nhập ngoại: Gà Avian (Mỹ); gà Lohman (Đức); gà Isa Vedette (Pháp); gà Lơ-go (Leghorn, Italia); gà Tam Hoàng (Trung quốc) … Nhưng để cúng thần thánh, tổ tiên thì người Việt chỉ dùng gà nội và là giống gà có màu sắc lông sặc sỡ, đẹp đẽ: Gà Ri, gà Hồ, gà Đông Tảo.

Chuyện về gà thì còn nhiều lắm. Bây giờ hãy để tâm quan sát một chú gà trống đầu đàn: Để bắt đầu màn tỏ tình, gà trống nhảy lượn vòng tròn xung quanh gà mái, hạ thấp và xòe chiếc cánh gần nhất với gà mái (gù mái). Khi được gà mái đáp lại, cuộc truyền giống có thể bắt đầu (đạp mái). Vũ điệu này nhìn có giống với vũ điệu của một dân tộc ít người trên vùng cao phía Bắc với chiếc Khèn khi mùa Xuân tới không ?

Lê Nguyên Hợp

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiện thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Bạn có thể sử dụng các thẻ HTML và thuộc tính sau: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>